Сарыарқа самалы

Сенбі күні облыс орталығында Железин ауданының тауар өндірушілері ауыл шаруашылығы тауарларының жәрмеңкесін ұйымдастырды.  Халық көп жиналған шарада жергілікті тұрғындар тұрмысқа қажетті өнімдерді арзан бағамен сатып алды.
Железин ауданы әкімінің ауыл шаруашылығы мәселелері жөніндегі орынбасары Баулыбай Аужановтың айтуынша, жәрмеңкеге 3,5 мың тоннаға жуық ет әкелінген. Оның ішінде ірі қараның, қой мен құс еттері бар. Сондай-ақ, күнбағыс майы, сүт өнімдері мен көкөністер және тағы да басқа азық түрлері арзан бағамен сөрелерге қойылды.
- Жәрмеңкеге ауданның барлық ауылдық округтері қатысуда. Бұл – осы жылдағы біз қатысып отырған алғашқы жәрмеңке. Өткен жылы бірнеше  рет облыс орталығында және үш мәрте ауданда  ауыл шаруашылығы тауарларының жәрмеңкесін ұйымдастырдық. Оның әрқайсысында орташа есеппен алғанда он миллион теңгенің өнімдері сатылды. Түскен қаржының бір бөлігіне Павлодар қаласында орналасқан «Железин» әлеуметтік дүкеніне тауарлар әкелеміз. Өткен жылы Железин ауданы ауыл шаруашылығы саласы бойынша облыста бірінші орынға ие болды. Осы межеден түспес үшін ыждаһаттылықпен жұмыс жасауды жалғастыра береміз, - деді Баулыбай Ілияшұлы.
Аудан өкілінен өңірде биылғы дала жұмыстарына дайындық қалай жүріп жатқанын сұрадық. Б.Аужановтың сөзінше, биыл егістік алқабы 148 мың гектарға ұлғаяды деп күтілуде. «12 мың тонна тұқым егуді жоспарлап отырмыз. Оның барлығы тексерістен өтті. Бұйыртса, дала жұмыстарын сәуір айында бастаймыз. Техникалардың дайындығы да - басты назарда. Өткен жылы 48 жаңа техника сатып алдық. Осы уақытқа дейін 30 мың гектар аумақта қар тоқтатылды. Егіс жұмыстарымен қатар, мал шаруашылығына да баса мән беріп отырмыз. Бұл ретте, асыл тұқымды 600 бас мал сатып алуға өтініш білдірдік», - деді ол.
Павлодар қаласындағы «Восточный» шағын ауданында тұратын Әнуарбек Омаров ақсақал бәйбішесімен бірге жәрмеңкеге арнайы келіпті. «Ірі қара малдың еті мен көкөніс өнімдерін сатып алдық. Жалпы, осындай жәрмеңкелердің көптеп ұйымдастырылғаны жергілікті тұрғындар үшін қажет-ақ. Мұндағы тауарлар табиғи әрі бағасы да арзан. Сондықтан, халықтың дені сапалы өнімді молынан сатып алғысы келеді», - дейді ақсақал.

Фархат ӘМІРЕНОВ.
 

Баянауылда бұрын-соңды болмаған жобалар қолға алынуда

Баянауыл ауданындағы «МТС Жайма» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі мемлекеттің қолдауы арқасында Америка Құрама Штаттарынан 699 бас асыл тұқымды қара мал сатып алды. «Абердин-Ангус» деп аталатын сиыр малының бұл түрі қысы суық өңірлерде өсіруге аса қолайлы. Жоба мақсаты – келешекте өңірде етті асыл тұқымды мал басын арттыру және экспорттық әлеует құру.

Етті мал шаруашылығын дамыту үшін біздің аймағымызда кезек күттірмес бірқатар кешенді мәселелерді шешу керек. Соның бірі - заманауи технологиялармен жабдықталған мал бордақылайтын алаңдарды салу және асыл тұқымды мал санын арттыру. Бұл мәселелерді түбегейлі бір жақты етпейінше, сыртқы нарықтарға ет импорттау қиынға соғатыны анық.

Ежелден төрт түліктің өсуіне қолайлы өңір саналатын Баянауыл ауданында бүгінде мал шаруашылығының ет бағытындағы әлеуетін құру өміршең деп танылып отыр. Жергілікті сала өкілдері де бұл ретте бастамашылдығымен танылғанын атап өткен абзал. Оның үстіне аудан төрт түліктің саны бойынша облыста көш бастап тұр. Соңғы дерек бойынша, көрікті мекенде 62 мыңнан астам қара мал, 131 мыңдай қой-ешкі және 15 мыңнан астам жылқы өсіріледі. Мал және егін шаруашылығымен айналысатын 458 шаруа қожалығы мен 5 жауапкершілігі шектеулі серіктестігі тіркелген. Былтыр олармен 7,2 млрд. теңге көлеміндегі қаражатқа ауыл шаруашылығы өнімдері шығарылды. Бұл көрсеткіш 2010 жылмен салыстырғанда 57 пайызға артық.

Жақсы іске – батыл қадам

Баянауылдық мал етінің сапасы аймағымызда жоғары бағаланады. Осы артықшылықтарды ескерген жергілікті мал өсірушілер мемлекет тарапынан жасалатын қолдауды пайдаланып, заманға сай мал қоралары мен бордақылау алаңдарын тұрғызуға талпынуда.

Сондай батыл бастамалардың бірін «МТС Жайма» серіктестігі былтырғы жылы қолға алған. Шаруашылық «ҚазАгроҚаржы» АҚ арқылы «Инфрақұрылымы дамыған жалпы саны 7000 бас асыл тұқымды қазақтың ірі қара малын, оның ішінде 2500 бас аналықты бір кезекте ұстауға арналған мал шаруашылығы кешенін құру» инвестициялық жобасын жүзеге асыру үшін жұмыс жүргізуде. Жоба бір кезекте 1000 басқа арналған бордақылау алаңын құру және еуропалық стандарттарға сай кесек еттерді вакуумдық орама жасап, экспортқа шығаратын екі сатылы кезеңде жүзеге асырылады. Қазіргі кезде аталмыш алаң құрылысының 500 басқа арналған бөлігі аяқталып келеді. Сапалы ет өндірісіне жол ашатын бұл бастама кеңауқымдылығымен көзге түсті.

Баянауыл ауданының әкімі Ернұр Әйткеновтың айтуына қарағанда, «ҚазАгроҚаржы» компаниясы серіктестіктің қазіргі жағдайын елеп-екшеп, лизинг негізінде 4 пайыздық үстемемен 1,518 млрд. теңге несие қаражатын берген. Шаруашылық басшысы, іскер азамат Батырбек Алдабергенов өткен жылдың желтоқсан айында Құрама Штаттарға өзі барып, Монтано аймағынан 699 бас асыл тұқымды малды таңдап алыпты. Әрқайсысының құны 600 мың теңгеге бағаланған. Ұшақпен 3 мәрте рейс жасап жеткізілген ірі қараның барлығы - жас, тоғыз айлық баспақтар. Оның ішінде 40 басы - бұқа. «Абердин-Ангусты» Баянауыл өлкесіне жерсіндіріп, қолдан ұрықтандыру жұмыстарын жүргізу және бұқа қосуға жыл бойы американдық мамандар көмек жасайды. Бұл қара малдың ерекшелігі сол, еті аса дәмді әрі тез піседі. Күніне 850-900 грамм салмақ қосатын қасиеті бар, сойғанда 250 келі таза ет өндіріп алуға болады екен.

- «МТС Жайма» шаруашылығының келешекке жоспарлап отырған жобалары өте ауқымды әрі өміршең, - деп әңгімеледі аудандық кәсіпкерлік және ауыл шаруашылығы бөлімінің бастығы Ахмет Серкебаев.

Олар шетелден мал әкелуді мұнымен шектеп қойған жоқ. Б.Алдабергенов жақында ғана Ресей Федерациясына жол жүріп кетті. Ондағы «Садовское» зауытынан 320 бас асыл тұқымды «герефорд» ірі қара малын әкелуді жоспарлап отыр. Асыл тұқымды мал санын өсіріп, көбейту үшін жемшөп қорын молынан қамту және оның құрамын арттыру мақсатында серіктестік егін салуды, көпжылдық шөп егуді де ерекше назарда ұстауда. Бұған дейін егін шаруашылығында пайдалануға қажет шетелдік заманға сай техникалар сатып алды. Жаңа техниканың тілін тауып, игеріп кетуі үшін жас мамандарды арнайы оқу курстарына жіберіп отырады. Бүгінгі күні мұнда асыл тұқымды мал есепшісі мен мал дәрігері бар. Серіктестіктің шаруасын ұршықша иіріп алып кететін кәсіби менеджер-зоотехник пен білікті агроном қажет екендігін, отбасы бар жас мамандарға баспана берілетіндігі туралы мәліметтер арнайы орындарға және ғаламтор арқылы үзбей хабарланып келеді. Алайда, тәжірибелі мамандардың саны азайған ба, әлде жер шалғайлығынан ба, әзірге білімді де білікті кадрлар табылмай отыр...

Табысы тасып, ырысы артқан...

Жалпы, аталған шаруашылық-тың иелігінде бүгінде 34 мың гектардай жер бар. Оның біраз бөлігіне егін салынса, қалғаны жайылым мен шабындыққа тиесілі. Қара малдан басқа 160-тай қой, 220 жылқы өсірілуде. Мұнда бүгінде жүз он бір адам еңбек етеді. Былтыр екі мың гектардан астам жерге дәнді дақыл себіліп, әр гектарынан 9,9 центнерден өнім жинаған. Машина-трактор паркінде әртүрлі жұмыстарға қолданатын 80-дей техника бар. Соңғы жылдары серіктестік жалпы құны 143 млн. теңге өз қаражатына әрқайсысы 1500 шаршы метрлік 8 мал қорасын, мамандарға арнап 2 тұрғын үй (әрқайсысы 2 пәтерлі), қонақүй, жұмысшылар асханасы, малшылар үйі мен тәулігіне 15-20 бас ірі қара мал сойылатын мал сою алаңын салып шықты. Бүгінде екі тұрғын үй мен арнайы қасапхана құрылыстары жүріп жатыр. Жылына 50-60 тонна ұн өндіретін «Фермер» шағын диірмені де жұмыс істеп тұр.

Аталған шаруашылықтың арқасында Қаратомар ауылдық округіндегі халық бақуатты тірлік кешуде. Көптеген отбасылар серіктестіктен жұмыс тауып отыр. Оның басшысы кейбір азаматтарды курстарға жіберіп, ет өңдеу кәсіпорнында орнатылатын шетелдік технологияның тіліне үйретуде.

Республикада алғашқы

Былтыр «МТС Жайма» аудандағы ірі қара малды асылдандыру мақсатында республика өңірлерінде бұрын-соңды болып көрмеген ерекше жобаны бастады. «Асылдандыру» деп аталған бағдарлама аудан көлемін қамтиды. Жергілікті биліктің қолдауымен серіктестік өлкедегі шаруа қожалықтарына асыл тұқымды 76 бұқаны келісімшартпен ақы-пұлсыз таратып берді. Шаруалар алынған сегіз-тоғыз айлық еркек төлдің тірі салмағына байланысты биыл есеп айырысатын болады. Осы арқылы алдағы 2 жылда ауданның 30-дан астам шаруа қожалығындағы қара малдың тұқымы толықтай жаңартылып, олар келешекте селекциялық жұмыстармен айналыспақ. Ал 2015 жылға қарай осы тәсілмен аудандағы қара малдың тең жартысы асылданады деп болжануда. Бұл жобаның ерекшелігі – алушы мен берушінің арасында ешқандай қаржы мен кепілдік мүлік туралы мәміле жоқ, тек қарапайым шарт қана жасалады. «Асылдандыруға» бүгінде облыс басшылығы назар аударып, оны басқа аудандарға енгізуді мақсат етіп отырса керек.

Еттен кенде болмаймыз

Шұрайлы өлкедегі мал шаруашылығын асылдандыру жұмыстары мұнымен тәмамдалмайды. Ұзынбұлақ ауылдық округінде «Баян Орда» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі (директоры Мұрат Кенжебаев) «Абердин -Ангус» асыл тұқымды малынан 1000 басқа дейінгі аналық-репродукторлы шаруашылығын құру» жобасы бойынша 1,7 миллиард теңгенің несиесін алуды көздеп отыр. Ол аталған елді мекен аумағынан 20 000 гектар жерді қарауына алған. Қажетті техникамен жарақтанып, жұмысқа білікті мамандарды қабылдауда. Бастама құпталса, осы жылдың қыркүйек-қазан айларында «ҚазАгроҚаржы» АҚ арқылы лизингке АҚШ-тан асыл тұқымды қара мал сатып әкелінеді.

Осылайша, келешекте ауданда етті мал шаруашылығын дамыту бағытында бұрын-соңды болып көрмеген мүмкіндіктер қалыптасады. Екі бірдей асыл тұқымды аналық-репродуктор шаруашылығы және бір мың басқа арналған инфрақұрылымы дамыған 2 мал бордақылау алаңы тұрақты жұмыс істейді. Сондай-ақ, әр ауылдық округте кемінде 80-100 басқа арналған шағын мал бордақылау алаңдарын құру жоспарда бар. Қызылтау округінде - «Оразбек», «Қайырбек», Жаңатілекте - «Жасталап», Құндыкөлде - «Айша», Ұзынбұлақта - «Отан», «Бұқар Жырау», Ақсанда - «Батырхан» шаруа қожалықтары қазіргі күннің өзінде өз алдарына мал бордақылап, жыл сайын етке өткізуде. Олар алдағы уақытта мемлекет көмегін пайдаланып, асыл тұқымды мал сатып алуды жалғастырады. Нәтижесінде, аудандағы ет өндірісі бірнеше есеге өсіп, экспорттық әлеует қалыптасады.

- Қолда барға қарап отырмай, ізденіске ұмтылған жоғарыда аталған шаруашылықтар келешекте бәсекеге қабілетті өнім өндіріп, нарықта оқ бойы озық тұратыны сөзсіз, - дейді А.Серкебаев. - Шетелден жеткізілген, алдағы уақытта тағы әкелінетін асыл тұқымды ірі қараны жатсынбай, жерімізге лайықты жерсіндіріп, жемісін көрумен қатар аудан малының сапасын көтеретіндігімізге сеніміміз мол.

Бір сөзбен айтқанда, баянауылдық ағайын мемлекет қолдауын айқын сезіне бастады. Жалпы, мал шаруашылығы бойынша былтыр 17 шаруашылық құрылымына 40 млн. теңге субсидия төленді. Бұл – шаруалар үшін үлкен көмек.

Қазақ халқы ықылым заманнан төрт түлік малды береке мен байлықтың басы санап, көп игілігін көріп келді. «Мал — елге құт» деген сөз бар дана халқымызда. Төрт түліктің берекесін игілігімізге пайдаланып, ұлттық экономиканың бәсекелестікке қабілетті салаларының біріне айналдырсақ, нұр үстіне нұр болмақ. Ендеше бастамашылдығымен танылып отырған баянауылдық мал өсірушілерге тек сәттілік тілейміз!

Мұрат АЯҒАНОВ.

Екібастұзда «Жайлау» бағдарламасы табысты жүзеге асуда

Қой өсіру - қазақ халқының ежелден келе жатқан тарихи дәстүрлі мал шаруашылығының бірі. Халқымыздың тұрмыс тіршілігі, күнкөріс көзі момын жануармен тікелей тамырласып жатыр. «Мал өсірсең, қой өсір, өнімі оның көл-көсір» деген сөздерде терең ұғым бар. «Қой егіз тапса, бір түп жусан артық шығады» деп қой малының өз несібесін өзі айыратынын айтса, «қой анасы — оннан, жылқы анасы — бестен» деп, қой малының жылдам көбейетінін меңзеген.

Бүгінде облыстағы қой саны жарты миллионнан асып жығылады. Соңғы жылдары момын түліктің басы айтарлықтай арта түсті. Былай алып қарағанда, аймақтың қой етін экспортқа шығарудағы әлеуеті өте зор. Бұдан бірнеше жыл бұрын аймағымызға келген Сауд Арабиясы өкілдері керекулік қойдың етіне тамсанып қайтқан. Сол жолы арабтар біздің шаруалармен ынтымақтасып, бұл салаға инвестиция салуды да сөз еткен болатын. Бұл бастама не себепті екені белгісіз, әрі қарай тарқатылмаған күйде қалып қойды. Десек те, шет мемлекеттің қазақтың қойына аңсарының ауғаны жақсылықтың нышаны деп қабылдағанымыз рас.

Түзде өскен малдың еті қолда жемделген жануардікінен тәтті келетінін білетіндер жайлауда жетілген «тегене құйрық момын түлікті» әсіресе, жаздың күндері сатып алуға бейіл. Бұл осы уақытта шаруаларға үлкен мүмкіндіктер тудырып, пайда табуға сеп болады. Дегенмен, қазіргі күні қой етінің жыл бойына тұрақты жұмыс істейтін экспортын дамыту мәселесі агроөнеркәсіп кешенінде тұрған өзекті жайттардың бірі. Қазақ жерінің қой өсіруге өте қолайлы аймақ екені ертеден белгілі. Ал Павлодар өңірінің табиғи ерекшеліктері бұл бағытта үлкен мүмкіндіктерге жетелейді.

Мемлекет басшысының Жолдауында айтылған тапсырмаларды уақытында орындауға сеп болатынның бірі – қой етінің экспорты. Қара малдан басқа қой етін сыртан келіп сатып алушылар аз емес. Осы жағдайды аймақ шаруалары ұтымды пайдаланса абзал. Мамандардың айтуынша, ет экспорты бойынша республикамыздың әлеуеті зор. Осындайда қой шаруашылықтарына да айрықша көңіл бөлінеді. Бұл ретте, еліміз бойынша бүгінде бірқатар бастамалар табысты жүзеге асып жатқанын айтпай кетпеуге болмас.

Көпшіліктің есінде болса, осыдан екі жыл бұрын «Ертіс» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясының қолға алуымен облыста «Жайлау» атты бағдарлама іске қосылған. Аймақтағы мал басын көбейтуді мақсат еткен бастама шеңберінде облыс шаруаларына бес мың саулық сатылып алынды. Бағдарлама талаптары да қарапайым. «Жайлау» бес жылдық мерзімді қамтиды. Мал алуға тілек білдірген әр азаматқа, яғни қатысушыға компания жүз бас қойды бес жыл уақытқа жалға берді. Бес жыл өткен соң шаруа оны корпорацияға екі жүз қой етіп қайтарып беруі керек. Бұл екі аралықта жүз бас саулықтың өсімі орташа есеппен төрт жүз-бес жүз қойға дейін жетеді деп күтіліп отыр. Сонда бес жылдан соң шаруаның таза табысы – орташа алғанда үш жүз қой болады. Осылайша, бағдарламаға енген ауылдық тұрғын жалға алған тірі «тауарынан» екі еседен астам пайда көреді. Қолда қалған меншікті малын әрі қарай өсіре ме, сата ма – ол әрбір азаматтың өз еркіне байланысты.

Корпорация мамандары бастаманың болашағын әбден зерттеп, екшеп-текшеп алғандығын айтады. Мұндай тәжірибе осыдан отыз жыл бұрын Қытай мемлекетінде де болып, өз жемісін байқатқан. Бірақ, олар әрбір азаматқа бес қойдан артық бермеген. Ал біздің еліміздің географиялық ерекшелігі әрбір шаруаға ең кемі жүз қойдан беруге болатынын көрсетіп берген. Бағдарлама мемлекет қазынасынан 100 миллион теңгеге қаржыландырылса, ол Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарына теңдей етіп бөлініп берілді. Сол жолы барлық қойды корпорацияның еншілес компаниясы – «Өскемен-Семей-Павлодар» ЖШС таратып берген еді.

Біздің облыста бағдарламаға Ақтоғай, Ертіс, Железин аудандары және Екібастұз бен Ақсу қалалары енді.

«Жайлаудың» өз кезегінде сәтті бағдарламалардың бірі екенін бүгінде Екібастұз өңірінің қой өсірушілері дәлелдеп отыр. Бұл аймақтан 10 азамат осы мүмкіндікке ие болған. Жалгерлік негізде алынған момын түлікті шопандар бүгінде аман-есен өсіріп-бағуда. Атап өтерлігі, корпорация әр ауданға бір оператордан тағайындады. Ол шаруаның бес жыл бойғы қойды өсіру барысын тұрақты бақылайды. Кеңестер беріп отырады. Бұған қоса ай сайын компанияның арнайы комиссиясы да тексерістер жүргізеді. Бұл өз кезегінде малдың шығынсыз өсуіне жағдай тудырмақ. Шаруа әр қойды сақтандыруды да ұмытпауы керек. Таратылған қойдың барлығы жас саулықтар, олардың күйін үнемі қадағалап отырмай болмайды.

Екібастұз өңіріне бекітілген оператор маман Зейнолла Жақсыбаевтың айтуына қарағанда, бүгінге дейін саулықтар екі рет төл берген. Қазір әр тұрғынның қорасында 250-ден 300-ге дейін қой бар.

- Ауылдағы ағайындар корпорация арқылы алынған қойларға аса жауапкершілікпен қарайтындықтары соншама, олардың жем-шөбін, суын ерте бастан қамдап алып отырады, - дейді оператор. – Былтыр егіннің мол шығуына орай, жемді тонналап үйді, тіпті мал азығына күнбағыстың тұқымын пайдаланып жатқан шопандар да бар. Өзім ай сайын барып санағын алып, малдардың уақытылы егілгенін, жем-шөбінің молдығын тексеремін. Жақында ғана фермаларды аралап шықтым, қойлары өте күйлі, семіз. Қора-жайларының қолайлы екеніне көзімді жеткіздім. Биыл қысты ойдағыдай өткізсек, келесі жылы саулықтардың төлді жақсы беретіндеріне ағайындар сенім артып отыр. Шаруалар өз ыңғайына қарай, корпорация алдындағы борыштарын келесі жылдан бастап өтей берулеріне де болады.

Зейнолла Рахметоллаұлы жергілікті азаматтардың өз міндеттемелерін толық атқарып жатқандығын айтады. Әр мал басын жүз теңгеден «Мұнай сақтандыру компаниясы» акционерлік қоғамы арқылы сақтандырып қойды. Әу баста бағдарлама қабылданғанда қой алуға үміткер азаматтардың шопандық тәжірибелері толық тексеріліп, ауыл әкімдері оларға кепіл бола білді. Осындай алдын ала ұйымдастырылған шаралардың нәтижесі қазір көңіл қуантады. Оператор-маманның өзі жеке кәсіпкер, мал бағу ісінен әжептәуір тәжірибесі бар көрінеді. Өзінің айтуынша, бес жылдан кейін бағдарлама аяқталғанда, еңбегінің өтеуі ретінде корпорация өңірден қайтарылған қойдың отыз пайызын оған береді.

«Әр жыл сайын алған малды ветеринарлық тексеруден өткізіп, екпе шараларын қабылдауға шаруалар міндетті. Ауылдарды аралап, азаматтармен тілдесіп, қажетінше көмек жасап тұруға тырысамыз. Корпорацияның арнайы комиссия мүшелері тоқсан сайын келіп тексереді. Егер «Ертіс өркені» корпорациясы келесі жылы бағдарламаны басқадай мал түрлері бойынша жалғастырса, біз оған міндетті түрде қолдау танытып, қатысатынымыз анық. Себебі, оның игілігі мен келешегіне көзіміз жетіп отыр», - дейді Екібастұз қалалық ауыл шаруашылығы бөлімінің бастығы Кенжебек Дүйсенбаев.

Бұған дейінгі облыс басшысы Б.Сағынтаев өткен жылы Екібастұз өңіріне барғанда «Жайлау» бағдарламасы жалғасын тауып, келесі жылдан бастап ауылдықтарға мүйізді ірі қара мен жылқы үлестіріле бастауы мүмкін екенін айтқан. Бұл жаңалыққа жұртшылық қуанысып қалған еді. Бастама қазіргі облыс әкімі Ерлан Арынның қолдауымен жүзеге асып, шаруа ағайынның үміті ақталатынына сенім мол.

Мұрат АЯҒАНОВ.

Былтыр Елбасының тапсырмасы бойынша «Сыбаға» бағдарламасының өмірге келгені белгілі. Ет бағытындағы ірі қара мал басын көбейтуге бағытталған бұл игі бастама ауылдағы ағайынның дәулетін асырды. Оның нәтижелілігі мен өміршеңдігін бүгінде шаруалар мойындап отыр.

Сауса сүті бұлақ, сойса еті көл-көсір Зеңгі бабаның тұқымын өсіруге ден қойған фермерлердің қуанышы - «Сыбаға» аймақтағы ауыл шаруашылығын өркендетуге қаншалықты үлесін қосты? Биыл ол жалғасын табуы мүмкін бе? Бүгінде бұл салада жүргендердің көпшілігін осы сауалдардың мазалап жүргені анық. Көптің көкейіндегі сұрақтар бойынша осы бағдарламаны жүзеге асырушы құрылымдардың бірі - «Ауыл шаруашылығын қаржылай қолдау қоры» Павлодар облысы филиалының директоры Сайра Ықыласоваға хабарласқан едік.

- Жұртшылық «Сыбағаның» өте бір тиімді бағдарлама болғанын айтуда. Сіз бұған не дейсіз?

- Мемлекет басшысы халыққа арнаған Жолдауында ірі қара мал еті экспортын 2016 жылға дейін 60 мың тоннаға, ал 2020 жылға қарай 180 мың тоннаға жеткізу қажеттігін қадап айтқан-ды. Ішкі нарығымызды отандық дүниелермен қамтамасыз етсек, ұтылмаймыз. Есесіне, Қазақстанда өндірілген етті сыртқа тасымалдауға да жол ашылмақ. Саннан сапаға көшуді көздейтін «Сыбаға» бағдарламасы кенжелеп қалған мал шаруашылығын өркендетуге жаңа серпін берді. Саланың ахуалы едәуір жақсара түсті. Етті зеңгі бабаны өсіргісі келгендер, бұл ата кәсіпті жаңғыртуға бет бұрғандар тарапынан қалтаны қақпайтын несиеге деген сұраныс жыл бойы үзілген жоқ.

Шыны керек, «Сыбаға» бағдарламасы республикамыздың басқа өңірлерінде секілді бізде де бірден қолдау тауып, жүзеге асып кетті. Алғашында, көпшілік оның нендей талаптардан тұратынын білмегені рас. Бағдарламаны облыстық бұқаралық ақпарат құралдары арқылы, қала-аудан басшыларына шығып насихаттадық. Әсіресе, облыстық «Сарыарқа самалы» басылымында жарық көрген әлдебір материалдан соң бізге хабарласушылар қатары бірден артты. Бұл үшін басылым ұжымына алғысымыз зор.

Бір сөзбен айтқанда, бастама күтпеген нәтижелерді көрсетті. Несиені алуға ниет білдіргендер саны көп болды, бұған дейінгі басқадай бағдарламалар кезінде соншама ауқымды болып көрмеген. Расында оның қоятын шарттары кісі қызығарлықтай. Жеңілдіктер молынан қарастырылған, кепілге салынатын мүлік те қарапайым. Соның нәтижесінде былтыр жалпы саны 42 адам «Сыбаға» бойынша 222 миллион теңгенің қаржысына ие болды. Ауылдағы ағайындар қолдарына тиген қаражатқа 1325 сиыр және 42 асыл тұқымды бұқа сатып алды. Несие алуда Баянауыл (7 адам несие алды), Қашыр мен Ақтоғай (әрқайсысында 6 адамнан), Павлодар (4), Ертіс (3) аудандары ерекше белсенділік танытты.

Атап өтерлігі, мал сатып алғаннан кейін кейбір шаруашылықтар жаңадан құрылды. Себебі, кей азаматтар бұған дейін өз алдына шаруа қожалығын құрғысы келгенмен, қолдағы малдары жеткіліксіз болған ғой. Бағдарлама олардың арманының орындалуына себепкер болды. Осындай жайттарды ескерсек, бастаманың өте бір тиімді және өміршең болып шыққанын сеніммен айтамыз.

- Несиені алуға құмартушылар санының көп болғанына қарағанда, онда жеңілдіктер молынан қарастырылған болар?

-Иә. Қор әу баста өз тарапынан шарттар тағайындағанда оны қайтару, сыйақыны өтеу секілді мәселелер ерекше ескерілген ғой. Несиенің жылдық өсімі небары 6 пайыз ғана. Бұған қоса, қарызды өтеу бойынша жеңілдіктер қарастырылған. Нақтырақ айтсақ, алынған несие сомасын, яғни негізгі қарызды фермер тек 2 жылдан кейін ғана қайтара бастайды. Ал несиенің пайыздық өсімін тек 1 жылдан соң ғана төлейді. Демек, алғашқы екі жыл бойы малды өз төлі есебінен көбейтуге болады. 24 айдан кейін ғана 1-1,5 жасқа толған баспақты етке өткізеді. Яғни, былтырғы несие алғандар қарызын тек 2013 жылдан бастап қайтарады. Оған дейін олардың алған малының саны кем дегенде 2 есеге өсуі керек. Мысалы, ол қырық сиыр алса, екі жылдан соң оның қолында сексен қара мал болады. Екі жыл бойы біз оларды сырттай бақылап қана отырамыз. Бағдарламаның негізгі талабы да осы.

- Шаруаларға қаражат рәсімдеу, мал таңдап беруде белгілі бір қиындықтар орын алмай қалмаған шығар...

- Бағдарламаның тиімді бір тұсы – біз қаражатты тікелей қарыз алушының шотына аударамыз. Ол бізбен келісе отырып, белгілі бір шаруашылықтан шартта көрсеткендей көлемде мал сатып алады. Құжатқа, кепілге байланысты қиындықтар туындады. Дегенмен біз оларды тез арада шешіп отырдық. Біздің қордың мамандары сан жағынан саусақпен санарлық болса да, әрқайсысының кәсіби деңгейі жоғары. Шаруалармен етене жұмыс істеу арқылы мәселелер біржақты етілді.

- Құжат тапсырғандардың ішінен әлеуеттілерін қандай тәсілмен анықтадыңыздар?

- Біз алдымен облыстық ауыл шаруашылығы басқармасы және жергілікті бөлімдер арқылы бағдарламаны насихаттадық. Аудан, ауыл әкімдеріне шығып, кімдерді ұсына алатындығын сұрастырдық. Әрбір қарыз алушымен тұрғылықты елді мекеніне барып жұмыс істедік. Бұл іске қоғамдық ұйымдар, сараптау мекемелері де тартылды. Банктер арқылы қандай да бір қарызының жоқтығы анықталған соң, шаруаның қолдағы малына санақ жүргізілді. Малшылардың үйлері мен қора-қопсысы, жайылымы мен шабындығы, су көздері зерттелді. Бұдан соң оның қара мал сатып алатын шаруашылығын мұқият тексердік. Әрбір малдың құжаты назардан тыс қалмады. Шарт бойынша малдың жасы 2-4 жыл болуы керек. Сиырлар сатылып алынған соң «Қазагромаркетингі» АҚ-на тіркеліп қойылды, оқтын-оқтын тексеріліп отырады.

- Кейбір азаматтар несие алу үшін облыс орталығы мен ауылының ортасында сабылғанын айтады. Несиені рәсімдеу барысы соншалықты ұзақ әрі көп жүріп-тұруды қажет етті ме?

- Мен бұл мәселеге қатысты былай айтар едім. Біз өткен жылы «Сыбаға», «Егін-жай» және шағын несиелеу бағдарламаларын сәтті орындап, 431 жобаны 495 млн. теңгеге қаржыландырдық. Сапалы жүргізілген жұмыстар нәтижесінде, біздің филиал жыл қорытындысы бойынша республикада үздік шықты. Біздің мамандар несиені ең аз уақыт ішінде рәсімдеп, шаруалардың қолына қаржыны тез арада беруімен ерекшеленді. Мәселен, «Сыбағада» талап бойынша рәсімдеу екі аптаны құраса, біз көпшілігін 5-7 күннің ішінде тәмамдап қойып жүрдік. Дүйсенбіде құжат тапсырған адам сол аптаның жұма күні қаржыға қол жеткізген жағдайлар да кездесті.

Өңірде қордың бір ғана филиалы бар, ол облыс орталығында орналасқан. Біз шаруаларды босқа сабылтпайық деп, әр ауданға арнайы барып, өтініштерді өзіміз жинап жүрдік. Бармас бұрын, әр ауыл, ауданға телефон шалып, факс жіберіп, қандай құжаттар талап етілетінін күні бұрын хабарладық. Кейбір ауылдардың тұрғындары сенімсіздік білдірді ме, әлде басқадай жағдайлар себеп болды ма, жер шалғайлығына қарамастан, біздің мекемеге өздері келіп құжаттарын тапсырды. Сол кездері олардың кейбірінің құжаты жетпей, ауылдарына қайта барып-келуге мәжбүр болды. Жалпы, бүгінде ауылдардағы шаруа қожалықтарының көбісінде үйге, жерге, басқадай да мүліктерге қатысты құжаттары дұрыс еместігін айтқым келеді. Кейбірі дер кезінде құжаттарын қарамаған. Соның салдарынан босқа сабылады. Оған кінәлі ретінде бізді көрсету, меніңше, азаматтыққа жараспайтын қылық.

- Жоғарыда өзіңіз атап өткен «Егін-жай» мен шағын несиелеу бағдарламаларының көздеген мақсаттары қандай?

- «Егін-жай» - көктемгі мезгілде диқандардың егіс жұмыстарына қажетті құрал-жабдық, техникаға қосалқы бөлшектер, жанар-жағармай, тұқым сатып алуы үшін берілетін несие түрі. Ол 3 миллион теңге көлемінде 13 пайызбен үш жылға дейін беріледі. Жеке кәсіпкерлер үшін шағын несиелеу түрі қарастырылған. Қарапайым шаруа кепілге қоятын мүлкі болса, тоғыз жарым пайызбен 3 жыл мерзімге бір миллион теңгеге дейін қаржы ала алады. Несиенің бұл түрі арқылы өз алдына жеке кәсіп ашып жатқан азаматтар баршылық. Ақтоғай ауданынан В.Свистунов дейтін азамат 900 мың теңге қарыз алып, пластикалық терезе шығаратын жаңа өндіріс орнын құрды. Қашырлық Т.Мамадалиева біздің көмегімізбен бір миллион теңгеге жылыжай құрал-жабдықтарын сатып алды. Павлодар ауданындағы «Белоусова» ЖК болса, жыл сайын көктемде қордан 400 мың теңге қарыз алады. Ол көктемде бұл қаржыға картоп пен көкөніс тұқымдарын сатып алып егіп, ала жаздай өсіреді. Күзде жиналған өнімін сатып, одан түскен пайдадан қарызын өтейді. Осы секілді мысалдар толып жатыр. Бұл екі бағдарлама жыл сайын жалғасын табуда.

- «Сыбаға» былтырғы жылмен тәмамдалып қала ма?

- Жоқ, ол биыл да жалғасады. «Сыбаға» екі қолға бір күрек таба алмай жүргендердің үміт отын жақты. Етті қарамен айналысамын деушілердің тарапынан сұраныс еселей түскен себепті, қор оның мерзімін ұзартты. Биыл біздің облысқа 200 миллион теңгедей қаражаттың бөлінетіні белгілі болып отыр. Дегенмен, ол жыл ішінде еселене түсуі де ғажап емес. Қазірдің өзінде оған қатысуға ниет білдіріп, өтініш түсіріп жатқандар бар. Өз шаруашылығын кеңейтудің амалын, дамудың жолын іздеген азаматтар үшін үлкен мүмкіндіктер туындап отыр. Осындай сәтті қалт жібермей, уақытында, ретімен пайдаланып қалғандарыңыз абзал дегім келеді шаруа ағайынға.

- Ендеше, игі бағдарламаның негізгі шарттарын шаруалардың есіне салып қойсаңыз...

- «Сыбаға» несиесі тек қана мал шаруашылығымен айналысатын, соның ішінде етті бағыттағы ірі қара өсіруші жеке кәсіпкерге, шаруа қожалығына, фермерлік шаруашылыққа және жауапкершілігі шектеулі серіктестіктерге беріледі. Және бұл қаржы тек етті бағыттағы сиырлар мен ұрықтандырушы аталық мал, яғни, асыл тұқымды бұқалар алуға жұмсалуы тиіс. Несие алушы берілген қаржыға тек сиырлар мен бұқаларды сатып алып қана қоймайды, оны өсіріп, өндіріп, етті бағыттағы сиырлардан тұратын табынға айналдырады, болмаса, бордақылау алаңдарына тапсырады.

Несиенің көлемі 1 миллион теңгеден 18 миллион теңгеге дейін (былтыр 7,5 миллиион теңгеге дейін ғана берілген) жеті жылға 6 пайыздық үстемемен беріледі. Комиссиялық ақы ұсталмайды. Кепілдікке шаруаның жағдайына қарай, жылжитын және жылжымайтын мүліктер алынады. Ол дегеніміз – ауылдық тұрғынның үйі, қарауындағы жері, мал ұстайтын қорасы, техника, басқа да ғимараттар. Егер қарыз алушының өзінде кепілге ұсынатын мүлкі болмаса, екінші тұлғаның меншігіндегі нысанды, яғни ата-анасының немесе аға-інісінің мүлкін қоя алады.

Екінші мәселе - несие алушының малды бағып-күтуге қажетті мүмкіндігі, қора-қопсысы, суат көзі, мал азығының берік қорын жасақтайтын жағдайы, мал жайылымы (бұл жерде бірігіп шаруа жүргізу жөніндегі келісімшарт арқылы да болады) болуы міндетті. Шаруашылықтың төңірегіндегі малдәрігерлік-санитарлық ахуалдың талапқа сай болуы есепке алынады.

Ерекше ескеретін жағдай - «Сыбағадан» несие алатын шаруаның бұрыннан малы болуы тиіс. Ол малдың саны несиеге алынатын мал басының 50 пайызын құрауы керек. Яғни, сіздің он бас ірі қараңыз болған жағдайда малыңызды тезірек көбейткіңіз келсе, қалауыңыз бойынша, жиырма басқа дейін сиыр немесе қашар, болмаса бұқа сатып алуға несие рәсімдеуіңізге болады. Осы тұста көңіл аударатын бір мәселе бар. «Сыбаға» бағдарламасы бойынша мал сатып алатындарға жергілікті атқарушы органдар, аудандық ауыл шаруашылығы бөлімдері малды қайдан, қай шаруашылықтан, серіктестіктен алуға болатындығы жөнінен көмектесуі керек. Ол малдардың жынысы, жасы, тектілігі, өнімділігі, яғни барлық сапалы өлшемдері көрсетілген ақпараттар жиынтығы компьютерлік базада тұрғаны жөн. Қарапайым тілмен айтқанда, несие иесіне малды «шертіп тұрып» таңдап алуға толық мүмкіндік туғызылуы тиіс. Ал малдың сапалық өлшемдерін «Қазагромаркетинг» секілді бағалаушы компаниялар белгілейді.

Құжат жинау, тапсыру талаптарын білу үшін қордың филиалына келудің қажеті жоқ, жергілікті ауыл әкімдері, ауыл шаруашылығы мамандары барлық ақпаратты біледі. Құжатыңызды да солар арқылы өткізе аласыз.

Бағдарламаның басты ерекшелігі, пайыздық мөлшерінің аздығы дер едім. Шаруашылықтар алғашқы екі жылда ешқандай қаржы қайтармайды. Ал бұл уақыт ішінде шаруаны дөңгелетіп, мал басын біршама арттырып алуға болады. Оның үстіне алғашқы төлдері де жетіледі. Сондықтан мемлекет берген қаржыны қайтаруға да қиналмайды. «Ештен кеш жақсы» деген халқымыз, былтыр несие рәсімдеуге үлгере алмағандар, биыл бағын сынап көрулеріне әбден болады.

- Әңгімеңізге рахмет!

Мұрат АЯҒАНОВ.

Осыдан екі-үш жыл бұрын жұртшылық баға мәселесін жиі сөз етіп, «жұмыртқаның бағасы қымбаттады», «ет пен көкөністің құны шарықтап кетті», «күнделікті ішіп-жемнің құны көтеріліп жатыр» деп алаңдасатын. Әсіресе, аз ғана зейнетақымен күнелтетін қарттар үшін базардағы бағаның шарықтауы қиындық тудырғаны рас...

Oның үстіне, қалаларда ауыл шаруашылық тауарларының аздығы, соның ішінде көкөністің сырттан тасылып әкелетіні де бағаның ырықсыздануына жол беріп келді. Бұл мәселеден соңғы жылдары ауыл шаруашылығындағы көптеген қайта өңдеу өндірістерінің іске қосылып, жаңадан заманға сай көкөніс қоймаларының салынуы құтқарды. Енді өзіміздің өсірген көкөнісіміз қыс бойына жетеді. Ет, сүт, жұмыртқа, күнбағыс майы, нан өнімдері, сары май, балық, жарма өнімдері, бұрын сирек кездесетін жеңсік тағамдар қазір жеткілікті. Оларды қала тұрғынының дастарқанынан күнде көріп жүрсек те, таңғалмаймыз. Мұны қалай молшылық деп айтпасқа!

Қарапайым халықтың күнделікті жиі тұтынатын тамақ өнімдерінің барынша төмендетілген бағада сатылуын қамтамасыз ету мәселесі өңірде бірінші орында тұр. Тұрғындар жиі шоғырланған елді мекендерде ауыл шаруашылық тауарлары жәрмеңкелерінің ұйымдастырылуы арқылы бұл ретте біраз мәселелер шешіліп, қала орталықтарында жұмыс істейтін азық-түлік базарларына жергілікті шаруалардың өнімдері делдалдар көмегінсіз тұрақты түрде жеткізілуде.

Бағаның ырыққа көнуі апта сайын облыс орталығында және өңірге қарасты екі қалада өтіп тұратын ауыл шаруашылық тауарлары жәрмеңкелеріне тікелей қатысты екені анық. Ауыл мен қаланың ортасында жіптей есілген жәрмеңкенің жетістігі мен нәтижесін, әсіресе, облыс орталығының тұрғындары жақсы сезініп отыр. Әр сенбі сайын қолына дорбасын алып, орталық базар жанында өтетін сауда мерекесіне асығатын жұртшылық қарасы қалыңдап кетеді. Мұндай шараның жиі ұйымдастырылуы табысы төмен отбасылар мен зейнеткерлер, әлеуметтік әлжуаз топтар үшін ерекше тиімді. Себебі, жәрмеңкеде сатылатын кез-келген ауыл шаруашылық өнімінің бағасы базардағыдан кем дегенде 10-15 пайызға арзан.

Кезінде Павлодар қаласының өндірістерінде еңбек етіп, қазіргі күні құрмет демалысындағы Қадыр ақсақал бәйбішесі екеуі сенбі сайын жәрмеңкеге тұрақты баратын шаһар тұрғындарының бірі.

- Бәйбішем екеуіміздікін қосқанда қырық-елу мың теңгедей зейнетақы аламыз. Күнделікті ішіп-жейтінімізге молынан жетеді. Азық-түліктің қымбаттамай, қалада апта сайын ауыл шаруашылық жәрмеңкесінің ұйымдастырылып келе жатқаны – біз секілді зейнеткерлерге үлкен көмек. Қарап отырсақ, қазір базардағы тамақ бағасы былтырғы осы кезбен салыстырғанда біршама төмен. Ауылдан әкеп сатылатын сүт аста-төк. Картоптың келісін қырық, қырыққабатты отыз теңгеден, күнбағыс майының бір литрін 245 теңгеден сатып аламыз. Еттің бағасы да қолжетімді. Жәрмеңкеден сүтті үлкен ыдыспен қотарып әкеп, қолдан айран ұйытамыз, ірімшік жасаймыз. Дүкеннің сұйық айраны секілді емес, үйде ашытылған сүт нағыз дәрумен ғой. Қалада тұрсақ та осындай мүмкіндік барына ризамыз. Осы орайда қазіргі кейбір қиыншылықтарға қарамастан бағаны тұсаулап, делдалдарды ырықтап, біз секілді жандардың жағдайын жасап отырған облыс басшылығына өзім сияқты қариялар атынан алғыс айтамын. «Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын» деген халқымыз. Осындай игі істерді көре отырып, үндемей қалу жараспас,-дейді зейнеткер.

Облыс орталығына әр сенбі сайын аудандардың кезектесіп өнім жеткізіп тұруы екінші қырынан ауылдағы ағайындардың өз өнімін өткізуіне жол ашты. Өңірдің ауыл шаруашылық тауарларын өндірушілер былтыр Астана қаласында өткен Павлодар облысы күндерінде «Кереку-Баянауыл» атты жәрмеңкеге белсене қатысып, астаналықтарды сапалы да тіл үйіретін тағамдарымен тамсантып қайтқандары да есімізде. Оған қоса, «Қараөткел-2011» ауыл шаруашылық жәрмеңкесінде өңірден апарылған өнімдеріміз ұйымдастырушылар тарапынан жоғары баға алды. Ендеше, жәрмеңке бұл ретте ауылдағы өнім өндірушілер арасында сапа бәсекелестігін тудыруда деп айтуға да болар.

Жалпы, былтыр аймақта ауыл шаруашылық тауарларының 102 жәрмеңкесі өткізіліп, оларда 1 миллиард теңгеден астам өнім сатылған. Бір қуантатыны, оның нәтижесінде облыс орталығында балық өнімдері де көбейіп, ол жұртшылыққа қолжетімді бағамен сатылып келеді. Былтыр облыс бюджетінен Қашырдағы балық питомнигіне 12 миллион теңге субсидия берілсе, биыл 13 миллион теңге қаражат қарастырылып отыр. Бұйыртса, питомник осы жылы өз өнімдерін жәрмеңкеде таныстырып, басқа жақтан келіп жатқан балықты сөреден ығыстырады.

Мұрат АЯҒАНОВ.