ҚР Құрылыс және ТКШ істері агенттігінің төрағасы Серік Кеңесұлы НОКИН:
2020 жылға дейінгі тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласын (ТКШ) жаңғырту бағдарламасы жергілікті жердегі билік органдары мен меншікті пәтер иелерінің бірлескен іс-әрекеттерінің арқасында уақытылы түзетулер енгізу және бақылап отыру арқылы ғана жүзеге асырылуы мүмкін. ҚР Құрылыс және ТКШ істері агенттігінің төрағасы Серік Нокин осы және басқа да көптеген мәселелер туралы ой бөліседі.
Эстондардың жолымен
- Серік Кеңесұлы, 2020 жылға дейінгі ТКШ-ны жаңғырту бағдарламасы бірден бірнеше бағытта жұмыс жүргізуді көздейді. Оларды іске асыру тетіктері осы қалпында қала ма, әлде өзгеруі мүмкін бе?
- Бағдарламаның негізгі мақсаты – желілерді жаңғырту, көп қабатты тұрғын үй қорын нормативтік жағдайға келтіру және коммуналдық саланың тиімділігін арттыру. Біз инженерлік желілердің техникалық жай-күйін бағалауды бастадық және желілер мен коммуналдық сектор нысандары туралы дерекқорды негізінен қалыптастырып қойдық. Осы деректердің негізінде және жергілікті атқарушы билік органдарының өтініштерін ескере отырып, коммуналдық инфрақұрылымды жөндеу және оны дамытудың орта мерзімді және ұзақ мерзімді жоспарлары әзірленіп жатыр. Өйткені, бұл әдеттегідей жыртықтарды жамау емес, пайдалану шығындарын мейлінше азайтуға бағытталған жаңа технологиялық шешімдерді енгізу болмақ. Бірінші кезеңде, 2011 жылдан 2015 жылға дейін желілердің 31 мың шақырымнан астамын қамту көзделген. Қаражаттың бір бөлігі тарифтердің есебінен қызмет көрсетушілерден алынып, ал тағы бір бөлігі бюджеттен бөлінетін болады.
- Көп қабатты тұрғын үй қорын нормативтік жай-күйге келтіру дегеніміз нені білдіреді?
- Бүгінгі таңда, әкімдіктердің деректеріне қарағанда, көп қабатты үйлердің шамамен үштен бір бөлігі күрделі жөндеудің белгілі бір түрін талап етеді. Ал Еуропада, дамыған елдерде бұл көрсеткіш 10 пайыздың маңайында. 2020 жылға дейін біз де сол деңгейге жетуді жоспарлап отырмыз. Сондықтан, біз азаматтарды да мемлекетпен бірге өз үйлерін жөндеуге қатысуға жұмылдыра білуіміз керек. Қазақстанда бұл үшін бұрынғы кеңестік кеңістікте, тіпті бүкіл әлемде теңдесі жоқ жағдай ұсынылады. Мемлекет несие қаражатын 0,1 пайызбен бөледі.
- Үйлерді міндетті түрде терможаңғырту арқылы жөндеуге арналған қаржы несие ме?…
- Біз бұны несие деп атағанымызбен, шын мәніне келгенде, бұл пайызсыз несие. Барлық адамдар жылу мен суы бар сапалы үйде тұрғысы келеді, ал «бұған қалай қол жеткізуге болады, әсіресе ескі үйлерде?» деген сұрақ туындаған кезде, барлығы мемлекетке қарайды. Бірақ, ешқандай елде тегін берілгеннің қадірі жоқ. Адамдар өздерінікін ғана құнттап ұстайды. Оның үстіне, қазір біз тегін жөндеуді бастасақ, кезектілік бойынша – кімге бірінші кезекте, кімге кейін жасау туралы дау туары сөзсіз. Біз Чехия, Словакия, Польша, Дания, Балтық жағалауы елдерінің тәжірибелерін зерделедік. Барлығынан да бізге Эстония жақын болып шықты, оларға финдар көмекке келген екен. Бірақ, оларда қаражат 4,5 пайызбен берілген екен. Егер бұны теңгеге ауыстыратын болсақ, бес қабатты панельді үйдің күрделі жөндеуіне эстондықтар 15 жыл бойы ай сайын 8-10 мың теңгеден төлейді. Ал біз 0 пайызға береміз. Бұл арқылы біз адамдардың психологиясын өзгерткіміз келеді. Біздің түпкі мақсатымыз – тұрғындар мен бизнес күрделі жөндеу мәселелерімен мемлекеттің қатысуынсыз өздері айналысуға қол жеткізу. Бүгінде бұндай жүйемен шамамен 10 пайызды қамтуға болады – бұл мақсатты жарналар есебінен, ПИК жинақтары есебінен жүргізілетін жөндеулер. Дегенмен, бюджеттік қаражатты пайдалану арқылы қаржыландырудың екі тетігі туралы еске салғым келеді. Бұл бағдарлама аясында қазір республикалық бюджеттен 7,4 млрд. теңге бөлінген. Бірінші тетік бойынша, КҚТҮ (көп қабатты тұрғын үйлер) күрделі жөндеуі үшін республикалық бюджеттен ӘКК-ны (әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорация) капиталдандыруға арналған әкімдіктерге трансферттер бөлінеді. ПИК (пәтерлердің меншік иелері), мердігер мен ӘКК арасында шарттар жасалады. Жөндеу құнының 15 пайызын пәтер иелері өздері жинайды да, оны бастапқы жарна ретінде кондоминиумды басқару органына енгізеді. Ал қалған 85 пайызы ӘКК-ден түседі. Екінші тетік бойынша, бюджеттен облыс әкімдігіне тұрғын үйді күрделі жөндеумен айналысатын, мемлекет 100 пайыз қатысатын ЖШС немесе АҚ жарғылық капиталын толықтыруға қаражат бөлінеді. Мемлекет берген қаражат жеті жылдың ішінде қайтарылуға тиіс. Екі тетікте де қолданылатын ортақ қағидат – тұрғындардың белсенді араласуы. Басында олар кондоминиумды тіркеуге тиіс, кейіннен жалпы жиналыста дауыстардың көпшілігімен сметаны, жөндеулер түрлерін, әр пәтер төлейтін ай сайынғы төлемдер мөлшерін бекітеді. Біз несиені қайтару мерзімін ай сайынғы төлемдер 2-4 мың теңгені құрайтындай етіп есептеуді ұсынамыз. Бастапқы жобалар бойынша шамамен солай болып шығып тұр. Қасбетті, шатырды, жертөлелерді жөндеу және жылыту, желілерді, соның ішінде электр сымдарын ауыстыру шамамен алғанда 36-40 млн. теңге болып шығады. Мысалы, Өскеменде 16 пәтерлік үйлердің тұрғындары күрделі жөндеуге кірісті, бірақ тұрғындар санының аз болуына байланысты, төлем ақысы бес қабатты үйдікінен жоғары. Жертөлені, шатыр мен желілерді жөндеу үшін оларға 5 млн. теңгеге жуық қаражат қажет болады. Бірақ, пәтерлердің иелері бұл арқылы үйдің қолдану мерзімін ұзартуға, оның құнын, онда тұру жайлылығын арттыруға болатындығын түсініп, осы қадамға барып отыр.
- Бағдарламаның үшінші бағыты – коммуналдық саланың тиімділігін арттыру ұғымына не кіреді?
- Қызмет көрсетушілер қалыпты жұмыс істеуі үшін ең бірінші кезекте нормативтік-техникалық құжаттама жиынтығы, әдістемелер, ережелер, ұсынымдар талап етіледі, олардың 80 пайызға жуығы 50-70-інші жылдары жасалған, бірақ 40 пайызға жуығы қайта өңделген. Бұдан басқа, білікті кадрлар қажет. Сол үшін біз университеттерде, колледждерде оқыту жүргізілетін топтарды жасақтадық, бар мамандарды қайта оқытумен айналысып жатырмыз. Ғылыми-зерттеу және тәжірибе-конструкторлық әзірлемелерді дамытпай болмайды. Сондықтан, осы жұмыстарға, энергия тиімділік орталықтарын құруға қаражат жоспарланған.
- Қандай толымды жоспарлар болмасын, өмір өз түзетулерін енгізетіні сөзсіз. Күрделі жөндеулер бағдарламасын іске асыру тетігінде осындай тұстар байқалды ма?
- Әрине, барлығы агенттіктің қолында тұрған жоқ. Сызбада әкімдік, тұрғындар сияқты басқа да орындаушылар бар. Халықтың негізгі бөлігінің көп жылдар бойы енжарлығы салдарынан, былайша айтқанда, болмашы жерлерде мәселелер туындап жатады. Қолданыстағы нормативтік құқықтық актілер мен нормативтік-техникалық құжаттарда да олқылықтар жоқ емес. Алайда ең бастысы – тұрғындардың селқостығы. Пәтерлердің меншік иелері жалпы үйлік меншікті ресімдеуге белсене араласуға құлық танытпай отыр. Ал кондоминиумды тіркемей, оны басқару органын құрмай бюджеттен қаражат алу мүмкін емес. Тұрғындарды үйдің немесе ПИК-тің жиналысына жинау қаншалықты қиын екенін білсеңіздер. Ал кейіннен жиналысқа келмегендер «қабылданған шешімдер қате!» деп кінәлай бастайды. Ақшаны қайтару, қаржы институттарымен жұмыс мәселелері бойынша көптеген сұрақтар туындап жатады. Әзір біз «Қазпоштамен» жұмыс істеп жатырмыз. Дегенмен, азаматтар тарапынан қызмет көрсету сапасына қатысты ескертулердің көп болуына байланысты, екінші деңгейдегі банктермен ынтымақтастық жасау мәселелері қаралуда. Мүмкін, олардың қызметтері сәл қымбаттау болғанымен, сапалы болып шығар.
- Бағдарлама бойынша жұмыс істеуге қандай қаржы институттары ниет білдірді?
- Басында банктер бізбен жұмыс істегісі келмеді, бірақ қазір «БТА» мен «Қазком» бағдарламаға қосылуға ниет танытып отыр. Қазір біз қызмет көрсету талаптары туралы келіссөз жүргізудеміз. Ал кемшіліктерге қатысты айтарым, біз оларды жинақтап, талдаймыз, қорытамыз.
- Тұрғындар үшін ең қиын дәлелденетін мәселе – жөндеу сметасы болатын сияқты. Халықпен қалайша тіл табыспақсыздар?
- Тұрғындар үшін ең бастысы – жұмыс түрін анықтау, ал оның түпкілікті құнын сараптама белгілейді. Сараптаманы біздің ведомствоға қарасты органымыз – Мемлекеттік сараптама жүргізеді. Басы артық дүние болса, олар алып тастайды деп сендіре аламын. Бағдарламада бюджет қаражаты пайдаланылатындықтан, бұнда тексеру қатал болмақ. Осыған орай, әкімдіктерде немесе ПИК-те жөндеу жағынан мықты аффилирленген деп аталатын бірнеше компаниялары болады. Шын мәнінде, жөндеу қызметтері нарығында кәсіпқойлар көп деп айта алмаймыз. Ал белгілі фирмамен жұмыс істегеннен көрі, бағдарламаның беделін түсіру қорқынышты. Былай алғанда, меншікті пәтер иелері бұл бағдарламаны пайдаланбаса да болады. Мақсатты алымдары, ПИК шоттарындағы ақша жинақтары бар. Онда кондоминиумдар нысандарының басқару органдары жұмыстың қандай түрлерін жүргізу қажет екенін өздері шешіп, өз бетінше мердігерлерді таңдап, олардың жұмыстарына өздері ақы төлей алады.
- Жұмысты кім қабылдайды?
- Орындалған жұмыс актісіне мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылау басқармалары (МСҚББ) және қабылдау комиссиясына кірген тұрғындар қол қояды. Жергілікті жерлерде кемшіліктер, немесе керісінше атқарушы биліктің асыра сілтеушілігі кездесіп жатады. Бірақ, агенттіктің сайтындағы блогқа жазылған барлық шағымдарды қарастырып тұрамыз. Шағымдардың көпшілігі азаматтардың, әсіресе, егде адамдардың түсінбеуінен болып жатады. Олар «кредит» деген сөзден, пәтерден шығарып тастай ма деп қорқады. Оларға тұрғын үйлік көмек көрсетілуге тиіс екенін үнемі түсіндіріле бермейді, ал ол көмектің мөлшері табыстарына байланысты. Көп жағдайларда тұрмысы нашарларға көрсетілетін тұрғын үй көмегі күрделі жөндеу төлемдерін толығымен немесе оның 80-90 пайызын жауып жатады.
- Жуық арада жылуды пәтер басына есептеуді енгізу мүмкін бе? Сонда бұл мәселеге қырын қарайтын азаматтар терможаңғыртуға негізделген жөндеу жүргізуді қуана қабылдар еді.
- Бұл қарапайым мәселе емес. Бүгінде кей тұтынушыларда үйге кіре берісте есепке алу құралдары орнатылған, сондықтан олар нақты өз үйлеріне келген жылу үшін ақша төлейді. Кейбір үйлерде жылуды есептеу құралдары жоқ, сол себепті жылу үшін ақы төлеу жобалық жүктемелер бойынша жүргізіледі, оның үстіне жеткізушінің желісіндегі нормативтен тыс шығындар да қосылады. Сондықтан ПИК, тұрғындар өз күштерімен жартылай жөндеу жүргізуді шешкен күннің өзінде, оны автоматты жылу пунктін орнатудан бастаған жөн. Бұның шығындары қомақты екені сөзсіз – шамамен 20 мың доллар. Бірақ, соның арқасында жылу үшін төленетін шығындар азаяды, жеткізуші мен тұтынушы арасындағы өзара есеп айырысу реттеледі, және де ешқандай нормативтен тыс шығындар үшін ақы төлеуге тура келмейді. Алайда, есепке алу құралын жеке пәтерге орнатқан орынсыз, ол құралдардың құны әзірше жылу тарифтеріне қарағанда анағұрлым қымбат, сондықтан ол шығындардың орнын жабу мерзімі ұзаққа созылып кетеді. Сонымен бірге, құралдарға қызмет көрсету, жөндеу және тексеру проблемасы шешілген жоқ.
МЖӘ «коммуналкаға» бет алды
- Коммуналдық инфрақұрылымда МЖӘ жобаларын енгізу қажеттігі туралы ертеден айтылып жүр. Бұған не кедергі болып отыр?
- Бастапқыда заңнамалық тұстар кедергі еткен, бүгінде олардың саны азайғанымен, мүлдем жоқ деп айта алмаймыз. Оның үстіне, мемлекеттік-жекеменшіктік әріптестіктің (МЖӘ) коммуналдық саладағы жобалары өте күрделі, ұзақ дайындалуды талап етеді. Стратегиялық нысандар, ал коммуналдық саладағы кейбір нысандар сондай болып табылады, оларды жекеменшік қолға беру қауіпті. Қазақстанның өкінішті тәжірибесі де болды. Айталық, ол – Трактебель. Алайда, басқа жағынан алып қарағанда, мемлекет ең жақсы менеджер емес, барлығына бірдей қаражат жете бермейді. Амал біреу, ол мемлекеттік-жекеменшіктік әріптестік тетіктерін қолдануға бел буу қажет. Бүгінде ЕДҚҚБ мен Дүниежүзілік банктің көмегімен 3-4 қалада коммуналдық нысандарды концессияға немесе белгілі бір инвестициялық келісімшарттармен беру жөніндегі үлгі жобаларға арналған құжаттаманы әзірлеу жүріп жатыр. «Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты жаңғырту және дамытудың қазақстандық орталығы» АҚ Қазақстандық мемлекеттік-жекеменшіктік әріптестік орталығымен бірлесіп коммуналдық салаға, соның ішінде су, газ, жарық және жылумен жабдықтау, кәріз, қоқыс шығару, лифтілерге қызмет көрсету, басқа да қызметтерге МЖӘ элементтерін енгізу жөнінде кешенді шараларды әзірлеп жатыр.
ТКШ саласында МЖӘ тетіктерінің әлеуеті мықты екені сөзсіз, сондықтан оларға мемлекет тарапынан да, бизнес тарапынан да тиісті назар бөліну қажет. Айталық, қызығушылық білдірген бизнес-құрылымдар еліміздің барлық өңірлерінде бастау алған көп пәтерлі үйлерді жөндеу жобасына да қатыса алады. Кәсіпкерлерге бұл жобаларға қаржылық қатысушы ретінде немесе үйлерді жөндеу және терможаңғырту қызметтерін көрсетуші ретінде қатысуға болады.
МЖӘ-ні дамытудың басты проблемасы ретінде көптеген адамдар бизнестің мемлекетке сенімсіздігін көреді. Бұл бірқатар факторларға, соның ішінде нормативтік-құқықтық және нормативтік-техникалық құжаттардың жетілдірілмегеніне байланысты. Сонымен қатар, жобаның өзін іске асырумен байланысты тәуекелдер де бар.
Бұл тәуекелдердің болуы және олардың деңгейі жұмсаған қаражаттың тиімділігіне қатысты алаңдаушылығы бар жекеменшік инвестордың сенімсіздік деңгейіне тікелей ықпал етеді. Бұл жерде «ақшаның уақыттағы құны» сияқты маңызды көрсеткішті де естен шығаруға болмайды, себебі, жекеменшік инвестор белгілі бір жобаны талдау кезінде бұл жағын да қарастырады. Яғни, жұмсаған қаражаты 10 немесе 20 жылдан кейін тиімді бола ма, жоқ па?
Бизнесті ТКШ-ға тарту үшін біз бұл жобаның мемлекет үшін барынша тиімді болуы қағидатына сүйене отырып, жекеменшік инвесторды іріктеу кезінде барынша ашықтық пен транспаренттілікті қамтамасыз етуге тиіспіз.
Тендерлік іріктеудің қатаң ережелері болып, ол ережелер қатаң сақталған жағдайда ғана мемлекеттік-жекеменшіктік әріптестік жобаларын тиімді іске асыру мүмкін болады.
- Сұхбатыңызға рахмет!
Ольга ФЛИНК.
