Жұрт арасында «жаман ауру» деп аталып кеткен қатерлі ісік кеселі соңғы кездері елімізде дендеп барады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2007 жылғы мәліметі бойынша, осы дертке әлем әйелдерінің бір жарым миллионы шалдыққан екен. Олардың қатарында қазақстандық қыз-келіншектер де бар. Елбасы халыққа Жолдауында онкологиялық ауруларға қарсы күресті күшейту керектігін баса айтып, Үкіметке арнайы бағдарлама жасауды тапсырды.
Талайдың тағдырын талқан еткен осынау індеттің пайда болу себептері мен алдын алу жолдары жөнінде Павлодар қалалық №2 емхананың әйелдер кеңесі бөлімінің меңгерушісі Айжан Мақанова әңгімелейді.
Елемеген ауру жаман
Бұрын бұл аурумен жасы егде тартқандардың ілуде біреуі ғана ауыратын болса, қазір жас та, жасамыс та жапа шегуде. Әйтсе де, сырқатты анықтаудың сатыларына байланысты неғұрлым ертерек ем-дом жасалса, оны 90 пайызға дейін айықтыруға медицинаның мүмкіндігі бар. Ол үшін Үкімет арнайы бағдарламалар қабылдап, қатерлі ісікке қарсы түрлі шараларды қолға алуда. Бүгінгі таңда республика бюджетінен қыруар қаражат бөлініп, шет елдерден сәулемен емдейтін аппараттар, құрал-жабдықтар алынуда. 2008 жылдан бері Еуропалық стандартқа сай жаңа медициналық қондырғыларға қол жеткізген аймақтағы онкологиялық диспансердің тыныс-тіршілігі бұрынғыдан едәуір жақсаруда. Мұндағы Чехословакия елінен шыққан «TERASIX» аппараты рак клеткаларының қай жерде екенін дәл анықтауға мүмкіндік берсе, «TERAGAM» қондырғысында компьютерлік бағдарлама арқылы сәулелі терапия жасалады. Ем қабылдаушылардың 70 пайызы осы жерде емделеді. Ал Германияда жасалған «MULTISOURCE» аппараты әйелдердің жатыр мойнындағы қатерлі ісіктерді емдейді.
Жалпы, ісік ауруына шалдыққандарға медицинада үш түрлі тәсілмен ем жасалады. Олар: хирургиялық (ота жасау арқылы ісікті алу), сәулемен емдеу (радиоактивті аппараттар арқылы) және химиятерапиялық (нәтижесі жоғары химиялық дәрілермен емдеу).
Аты жаман аурудың емін алуды кез келгеннің қалтасы көтермейді. Сондықтан, Еуропа елдерінде қолданылып жүрген сәуле мен хирургиялық операция жасайтын аппараттар және химиялық дәрілердің шығынын мемлекет өз мойнына алып отыр. Соған қарамастан, адамдардың өз денсаулығына немқұрайлы көңіл бөлетіні өкінішті.
Індет қалай пайда болады?
Негізінен, ісік ауруларының пайда болу себептерін жіктеп айту қиын. Бірақ, бір нәрсе айқын – ол сау жерден шықпайды. Мәселен, ұзаққа созылған, толықтай айықпаған немесе асқынған сырқатпен ауырғанда, ағзадағы иммунитетті сақтау мүмкіндіктері нашарлағанда, сондай-ақ, ішкі-сыртқы әсерлердің дендеп, бәрінің бірігуінен қатерлі ісік пайда болуы мүмкін. Қатерлі ісік жасушалары – қан тамыры, лимфа жолдары арқылы бүкіл денеге тарайды. Ал қатерсіз ісік - қатерлі ісіктің баспалдағы деген сөз. Мысалы, бұл індет сүйектің саркомасы, ал әйелдер арасында сүт безі, жатыр ісігі гармондардың өзара тепе-теңдік байланыстарының бұзылуы, созылмалы қабыну, т.б аурулардың әсерінен пайда болады.
Онколог мамандар рак тудырғыш мынадай жағдайлардан абай болуды ескертеді:
• Сәби кезінде баланың тісіне көп көңіл бөлу керек. Дұрыс шықпаған немесе ауру тістер ағзада ісіктің пайда болуына жағдай туғызады;
• Артық салмақ қосу;
• Бір орында қозғалыссыз ұзақ отыру;
• Ішімдікті үнемі және шектен тыс пайдалану;
• Ұзақ уақыт шылым шегу;
• Дұрыс тамақтанбау, соның ішінде құнарлылығы аз, консервант тағамдарды пайдалану және күйген тамақты жеу;
• Қыстың қамын ойлап, жаз маусымында тұздап сақтаған қияр-қызанақтардың, қайнатылған тосаптардың ұзақ тұрып қалуы;
• Сонымен қатар, күннен бөлінетін ультракүлгін сәулелерден терінің қатерлі ісігі пайда болады. Сондықтан, 17 жасқа дейінгі балаларды күн сәулесіне күйдірмеген абзал. Әсіресе, күндізгі сағат 11.00-ден кешкі сағат 18.00-ге дейінгі аралықта ультракүлгін сәулелер көп бөлінеді. Бұл уақыт аралығы өте қауіпті. Бүгінде «солярий», яғни ультракүлгін сәулелерінің жасанды түрі шығып жатыр. Оны жас балаларға пайдалануға мүлдем болмайды. Себебі, теріде қатерлі ісік пайда болуы ықтимал.
Алдын алу жолдары
• Үнемі бір түрдегі азықтарды пайдаланбау;
• Тамақтану кезінде тамақтың дәмділігі мен қоректілігіне мән беру;
• Тоя тамақ жемеу;
• Ас қорыту жүйесінде жарақаты бар адамдар сыра ішпеуі керек. Өйткені, сыраның құрамында көп мөлшердегі көмірқышқыл газы болатындықтан, асқазандағы көмірқышқылының мөлшерін одан ары арттырып, жараның тесілу қаупін туғызады.
• Темекіні шектен тыс, тіпті мүлдем тартпау;
• Тұзды тағамдарды аз тұтынып, қуырылған тамақтарды жемеу;
• Шектен тыс шаршамау;
• Көңіл-күйді көтеріңкі ұстау;
• Жеміс-жидектер мен көкөністерді көп пайдалану;
• Еңбек ету мен демалу тәртібін сақтау;
• Дене шынықтыру белсенділігін арттыру.
Міне, осы айтылғандарды мұқият орындасаңыз, бұл аурудың алдын ала аласыз.
Қатерлі ісік ауруы алғашқы сатыларында-ақ анықталғанда, дерттен 100 пайыз айығуға болады дейді мамандар. Ол үшін әрбір адам денсаулығын уақытылы тексертіп тұруы қажет. Ең бастысы, әркімнің өз денсаулығы –өз қолында екенін естен шығармау қажет.
Керек дерек
Облыс бойынша 2010 жылы 1274 сырқатта осы дерттің белгілері анықталды. Оның 52 пайызы – алғашқы сатыдағы сырқаттар. Ал 12 пайызы ауруын өткізіп алып, дәрігерге кеш келгендер.
Қатерлі аурудың салдарынан өңірде 2009 жылы – 813, ал 2010 жылы -746 адам көз жұмды. Республика бойынша 2009 жылы 100 мың адамға шаққанда сырқатқа шалдыққандар 158,5 пайыз болса, 2010 жылы бұл көрсеткіш 165,5 пайызға дейін артқан екен.
