дейді ҚР Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері жөніндегі агенттік төрағасы Серік НОКИН.
Осыдан отыз-қырық жыл бұрын салынған тұрғын үйлердің көбінің бүгін төбелері тозып, қабырғалары жарылып, ішкі баспалдақтары мен сыртқы бейнесі ұсқынсыз кейіпте екенін бәріміз көріп жүрміз. Нарық заманы орнағаннан бері осы ортақ мүліктерді қауіпсіз әрі қолайлы жағдайда ұстау мәселесіне ешкім бас қатыра қойған жоқ. Тұрғын үй қорына қызмет көрсетуге тиіс кооперативтер күрделі жөндеу жүргізбек түгілі, жыл сайын жылу кезеңіне дайындықтың өзін зорға жасап, дәрменсіздік танытып келді. Жөндеуге біршама қаражат керек, бірақ оны тұрғындардың әрқайсысынан жинау оңай емес деген сылтауға көбірек ден қойды. Осындай жауапсыздықтың салдарынан біздің подъездеріміздің іші де, сырты да көрген адам үркетін жағдайға жетті. Мемлекеттің қолдауынсыз еліміздің тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласын заманға сай жаңғырту, яғни модернизациялау мүмкін еместігі көрінді. Сондықтан Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің биылғы Жолдауында Үкіметке осы мәселеге ширақ кірісуді тапсырған болатын. Сол-ақ екен, құзырлы мекеме өкілдері шетелдердің тәжірибесін бастан-аяқ зерттеп, тиімдісін енгізуге батыл шешім қадам жасап отыр.
Тұрғын үй қорын жаңғыртуға байланысты қолға алынатын жаңашылдықтар жөнінде жуырда облысымызда болған ҚР Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері жөніндегі агенттік төрағасы Серік Нокиннің өз аузынан естіп білген едік.
- Серік Кеңесұлы, білуімізше, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласын жаңғырту туралы арнайы бағдарлама қабылданды. Енді талайдан бері айтылып келе жатқан ортақ мүліктердің күрделі жөндеу мәселесі түпкілікті шешіледі деп ой түюге бола ма? Қандай нәтиже күтеміз?
- Қазіргі кезде алдағы тұрған ең басты мақсат - осы бағдарламаны өз деңгейінде іске асыру. Біз бағдарламаны неғұрлым қарапайым, жеңіл әрі түсінікті етіп жасауға тырыстық. Модернизациялау жұмыстары бір-бірімен тығыз байланысты екі бағытты қамтиды. Оның бірі – коммуналдық саланы жаңғыртуға, яғни электр және жылу қуаттарымен қамтамасыз етуге байланысты болса, екінші маңызды сектор - ол көпқабатты үйлердің жағдайын жақсарту. Бүгінгі қолданылатын тұрғын үйлер аз дегенде жиырма жыл күрделі жөндеу жұмыстарын көрмеген. Осы жерде біз адамдардың психологиясын да өзгертуіміз керек. Көпқабатты үйлер – осында мекендейтін тұрғындардың меншігі болып табылады. Мен егер жеке үйде жалғыз тұрсам, ешқандай мәселе туындамайды. Өйткені, менің меншігім болғандықтан, үйімді күтіп ұстауға байланысты барлық мәселелерді бір өзім шешуге тырысамын. Ал енді екі пәтерлі тұрғын үй болса, түсінбестік басталып кетеді. Біреуі мынаны қаласа, екіншісі оны құптамайды. Бірі шығынды төлесе, өзгесі одан қашқақтайды. Мұндай мәселелерді қазіргі кезде заң аясында шешу керек. Біз өзіміздің баспанамызды талапқа сай күтіп-ұстауға тиіспіз. Тұрғын үйдің қолайлы болғанын қаламайтын бірді-екілі адамдар табылып жатса да, көпшіліктің қалауымен тиісті жөндеуді жүргізуге мүмкіндік беріледі. Бұл жағдайды алғаш рет Тұрғын үй қатынастары туралы заңда бекітетін боламыз. Осыған дейін төлемдерін уақытында бермеген тұрғындарға байланысты қаншама істер жылдар бойы қаралып келді. Ендігі жерде ондай тұрғындардан ештеңе сұрап жатпай, сотқа тартып, көпшіліктің талабын орындауға мәжбүрлейміз. Жаңа бағдарлама бойынша әрбір үйде кондоминиум жиналысы болып, ондағы тұрғындардың үштен екісі жөндеу жүргізу туралы ортақ шешім қабылдаса жеткілікті. Қалғаны қарсылық білдірсе де, ештеңе шешпейді. Себебі, біз көпшіліктің қалауын жөн деп есептейміз. Ал егер тұрғындардың жартысы келісім білдірмесе, онда жағдай басқа. Бағдарламаның табысты жүзеге асуы тұрғындардың ауызбіршілігінде, нарық талабын түсінуінде жатыр. Олардың өздері қолайлы, қазіргі заманға сай жөнделген баспанада тұруды қаласа, оған мемлекет қолдан келгенше көмектесуге дайын.
- Сонда үйлердің төбесін, жертөлесін, басқа да жалпыға ортақ мүліктерін жөндеуге қаржы қайдан беріледі?
- Біз шетелдердің тәжірибесіне көңіл бөлдік. Оларда тұрғын үй қорын жаңғыртуға қаржыны мемлекет және басқа институттар 3-4 пайыздық төмен өсіммен несие ретінде береді. Соның есебінен тұрғындар жөндеу жүргізіп, үйлерін талапқа сай күтіп-ұстайды. Біз осы үлгіге сүйене отырып, қаржыландырудың жаңа механизмін ұсынамыз. Қаржы республика бюджетінен жергілікті әкімдікке 0,1 пайыз өсіммен беріледі. Бұл қаражат күрделі жөндеу жасауға шешім қабылдаған тұрғын үйге ұсынылады. Қарыз жеті жыл мерзімге беріледі. Айта кетейін, елімізде жыл сайын инфляция деңгейі ресми түрде 8 пайызға өсіп отырады. Яғни 7 жыл ішінде тұрғындардың қайтаратын төлемдерінің құны төмендейді, бұл - оларға тиімді. Есесіне олар берілген мүмкіндікті пайдаланып, қажетті жөндеу жұмыстарын атқарып алады. Арзан қаражатты алу үшін алдымен көпқабатты тұрғын үйдің азаматтары кондоминиумді тіркеп, ортақ жиналыс ашып, қай тұстарды, нені жөндеу қажет екенін келісіп шешуге тиіс. Сосын қанша қаржы қажеттігін анықтау қажет. Әрбір пәтерге шаққанда кейін қаншадан төлеп отырады? Мұның бәрін есептейтін әдістемелер бізде бар. Ең бастысы, тұрғындардың келісімі. Мәселен, егер лифтіні жаңартып, төбені қалпына келтіруді қалайтын болса, оның бәрін 3-4 айда тындырып тастауға мүмкіндік бар. Тұрғындардың үштен екісі осы істі қолдаса болғаны. Тек қажет қаржының 15 пайызын тұрғындар өздері жинақтауы қажет. Жеделдетіп банктен жинақтау шотын ашып, неғұрлым шапшаң қимылдаса, мемлекеттен көмекті де соғұрлым тез алады. Тұрғындар жеткілікті деңгейде жақтаған жағдайда пәтер иелері кооперативі атынан өтініш тапсырады.
- Тұрғындар қарыз алуға келісті делік, жөндеу жұмыстарын кім атқарады?
- Бұл үшін лицензиясы бар мердігер фирманы жалдайды. Алдымен қала әкімдігі акциялары толығымен мемлекетке тиесілі болатын жауапкершілігі шектеулі серіктестік (ЖШС) құрады. Республикадан берілетін қаржы осы ЖШС арқылы пайдаланылады. Бұл осыған дейін талай кездескен махинациялық іс-әрекеттердің алдын алу үшін жасалады. Бір жағынан тұрғындардың мүддесін көздейді. Серіктестік жөндеу жұмысын жүргізетін мердігерді таңдайды. Бірақ атқарылған жұмыс үшін кепілді жауапты серіктестік өзі береді. Тұрғындар өздерінің жауапкершіліктерін сезінулері керек. Олар егер мердігер-фирма өзінің жұмысын сапалы атқармады деп білсе, қабылдау құжатына қол қоймайды. Қол қойылмаса, мердігерге төлемақы төленбейді. Қазірде біздің көздейтініміз – осы сапа мәселесі. Мердігермен жасалатын келісім-шартта қаржының жалпы сомасы, оны жыл сайын төлеудің кестесі көрсетіледі. Төбені, канализацияны жөндеуге қанша шығын жұмсалады, мұның бәрі – алдын ала есептеледі. Оның анықтаудың әртүрлі жолы бар. Мәселен, Қарағандыда тұрғындар есептеуші мамандарды өздері жалдады. Кейбір жобалар, мәселен төбені жөндеу жұмысы қиын, сондықтан оған мемлекеттік сараптама жұмысын да жасату қажет. Барлық ұйымдастыру жұмысына қалалық әкімдік, ондағы тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық бөлімі тікелей басшылық жасайды. Алған несиесін әр пәтер иесі ортақ меншіктегі үлесіне сәйкес бөліп алып төлейді. Ешкім де кооперативтің кассасына барып, қолма-қол ақша төлеп жүрмейді. Банктен ашылған жинақтаушы шотқа салып отырады.
- Несие берілгенде, тұрғындардың пәтерлері кепілдікке алына ма, әлде баспаналарына басқадай құқықтық шектеулер белгілене ме? Біреулер жөндеу жасағаннан кейін бір-екі жылдан соң пәтерін сата ала ма?
- Мемлекет бұл арада ешқандай шектеу салмайды. Пәтерді кепілдікке сұрамайды. Бағдарламаның түпкі мақсаты осы – тұрғындарға салмақ салмай-ақ, олардың қолайлы баспанада тұруына жағдай жасау. Егер пәтерді жөндеуден кейін сатқысы келсе, ешқандай тосқауыл жоқ. Бірақ сатушы адам несие бойынша қарызы барын ұмытпауы тиіс. Заң бойынша мемлекет екі жолды ұсынады. Сатушы қарызды өзі төлейді немесе несиені ескере отырып, пәтердің бағасын төмендетеді. Одан кейін қарызды кестеге сәйкес сатып алушы төлей жатады.
- Несиені төлеуге келгенде, кейбіреулер төлемді кешіктіріп жатуы әбден мүмкін. Мұндай жағдайда қандай жауапкершілік күтеді?
- Бұл жайт та ескеріледі. Ондай жағдайда кондоминиум төрағасы сотқа арыз жазып, жөндеу өткізуге қажетті қарыз алуға байланысты қабылданған жиналыстың шешімін, мердігермен жасалған келісім-шартты, міндетін орындамайтын пәтер иесінің төлем кестесін жинап, буып-түйіп сотқа шағымданады. Арада апта өте ме, әйтеуір, сот орындаушысы оған келіп, міндетін атқаруға мәжбүрлейтін шара қолданады. Айтып өткенімдей, тұрғын үй иелерінің басым бөлігі несие алып, кейін оны төлеуге міндеттенді ме, ендеше көптің шешіміне бәрі бағынады.
- Ұйымдастыру жұмыстарында тұрғындарға байланысты басқа да қиындық кездесетінін болжайсыздар ма?
- Бізде халықты жинау қиын. Тұрғындар үнемі бір мәселені айтады. Қалай өз үйін жөндеу керек? Бірақ бас қосып, бір шешім қабылдау қажет болса, жинала қоймайды. Алайда жылына бір рет мәселені талқыламасқа тағы болмайды. Қолайлы жағдайда тұрғыңыз келсе, жауапкершілікті де сезіну керек. Енді оларға атқарушы билік арқылы арзан несие ұсынамыз. Нені, қалай, кім жөндейді, қалай төлейді – оның бәрін жиналыста шешу керек. Міне, біздің ұсынысымыздың негізі.
Ескі үйге күрделі жөндеу жүргізудің тағы бір пайдасы бар. Сіз тозған баспанаңызды сатып, жаңасын алғыңыз келсе де, үстеме ақы бересіз. Қазіргі пәтеріңіздің бағасы 40 мың доллар болса, оны жаңасына айырбастау үшін қосымша қаржы төлеуіңіз керек. Бәлкім, қалтадан 3 мың долларды шығарып қосып, сол тозған үйіңіздің іші-сыртын жөндеген тиімді болар? Күрделі жөндеуден соң ол да жаңа үй сияқты болып көрінеді. Одан соң оны 60-70 мың долларға да сатуға болады. Ескіні сатып, жаңаны алғаннан арзанға түседі.
- Осыған дейін тұрғын үй қорының тозып кетуіне не себеп болды деп ойлайсыз?
- Еліміздің аймақтарында бір кездері салынған кооперативтік пәтерлер бар. Олардың тұрғындары барлық ортақ мүлікті ұстап-күтуге байланысты шығынды өздері көтеруге о бастан бойларын үйреткен. Сондықтан қазір ондай үйлерде ешқандай проблема жоқ. Олар өте қолайлы жағдайда тұрады. Біздің агенттік бүкіл ел бойынша талдау жасады. Қай үйлердің тұрғындары ай сайын бір шаршы метр үшін 10 теңгеден төлесе, олардың жағдайлары нашар. Ал 24-26 теңгеден төлейтіндердің ортақ мүліктері - әлдеқайда жақсы қалыпта. Осы қаржының жеткілікті жұмсалмауы тұрғын үй қорының тозуына әкеліп соқты. Біз алдағы уақытта жаңадан салынған үйлер үшін де бірден жинақтаушы шот ашу міндетін заңға енгізіп қоймақпыз. Ерте ме, кеш пе – ол үйлердің де қабырғасы жарылып, төбесі тозады.
- Көпқабатты үйлерде тұратын зейнеткерлер де бар. Оларға 7 жыл мерзімге несие беру қаншалықты тиімді? Дүниеден озып жатса, қарызды кім төлейді? Ал аман-есен жүргендері ай сайын несие төлеу қиынға соғады деп ойламайсыз ба?
- Алдымен екінші сұраққа жауап берейін. Жергілікті әкімдік мұндай жағдайда тұрғын үй көмегін төлейді. Бұл үшін жалпы кірісті алып, оны коммуналдық төлемдерге және күрделі жөндеуге жұмсалатын бөлігін есептеп шығару керек. Айырмашылығын әкімдік өзі тұрғын үй көмегі арқылы өтейді. Ал қарызданған адам дүниеден көшкен болса, оның борышы пәтерге мұрагер болып қалатын адамға тиесілі болады.
- Лифті кімнің меншігі? Оны жаңалау мәселесіне де тұрғындар жауапты ма?
- Сөз жоқ, лифті – тұрғындардың меншігі, сәйкесінше оны талапқа сай күту де – пәтер иелерінің міндеті. Осыған дейін жергілікті билік лифттерді мемлекет меншігіне алып, бюджет қаржысына жөндеген оқиғалар болды. Бірақ бұл барлық заңдарға қайшы келеді. Бюджет туралы заңнамада мемлекет қаржысы жеке меншіктің қажетіне жұмсалмайды деп тайға таңба басқандай көрсетілген. Лифті, төбе, жертөле, баспалдақ, үй ішілік инженерлік желілер – барлығы тұрғындардың жеке меншігі.
Ендігі жерде бәрі заңды болады. Жаңа бағдарлама тұрғындарға мүмкіндік береді. Әрине, оны іске асыру барысында кем-кетіктер, олқылықтар кездесуі мүмкін. Осы орайда қазір аймақтарда тұрғындармен кездесу жүргізіп жатырмыз. Ең бастысы, мемлекет қайтарымды негізде арзан несие ұсынады. Бұл қаражатты тиімді пайдалану тұрғындардың өз қолында. Халықтың ортақ мүлікке деген жауапкершілікті толық сезінетін, оны күтіп ұстауға міндетті екенін түсінетін уақыт әлдеқашан жеткен.
- Әңгімеңізге рахмет.
Нұрбол ЖАЙЫҚБАЕВ.
